Print Pages

Access Page via Rule

Track Page Visit

Visited Pages JQuery

Navigatie Hoofstuk V Hoofdstuk I Hoofdstuk II Hoofdstuk III Hoofdstuk IV Hoofdstuk V Hoofdstuk VI
Navigatie HV tablet I II III IV V VI
Navigatie Hoofstuk V mobiel I II III IV V VI

Data en de wet

"Two forces are currently impacting the research community - the need to protect individual privacy regarding information and the push towards open access to data - and the outcomes are not yet clear." - Barbara Jasny(1)

Data en wet: Wat kan, mag en moet?

  Hoofdlijnen

Tot voor kort was de toegang tot onderzoeksdata slechts geregeld in de Gedragscode Wetenschapsbeoefening van de VSNU.(2) Deze gedragscode stelt dat ruwe onderzoeksdata minimaal tien jaar bewaard moeten worden en op aanvraag van derden ter beschikking gesteld moeten kunnen worden.
In 2011 breidde NWO de hiervoor opgestelde principes substantieel uit. Wetenschappers die een subsidie van NWO krijgen, zijn sindsdien verplicht(3) hun gegevens in elk geval ten behoeve van verder wetenschappelijk onderzoek beschikbaar te stellen, óók na die tien jaar.

Toegang geven tot onderzoeksdata is nog niet voldoende om ze ook daadwerkelijk te mogen gebruiken. In de onderstaande tabbladen worden de rechten en plichten waar je als datagenerator en datagebruiker mee te maken kunt krijgen uiteengezet (zie ook het rapport 'De juridische status van ruwe data: een wegwijzer voor de onderzoekspraktijk'(4)).

Auteursrecht

Auteursrecht

De gegevens in een databank kunnen deels of volledig auteursrechtelijk beschermd zijn. Het gaat dan wél om de inhoud. Er kunnen bijvoorbeeld teksten of foto’s in een databank opgenomen zijn waar auteursrecht op berust. Bij auteursrecht kun je bijvoorbeeld ook denken aan een wetenschappelijk artikel, een film of een boek. Wie iets schrijft, tekent, fotografeert, componeert of produceert heeft op zijn 'werk' of 'geestelijke schepping' tot zeventig jaar na zijn overlijden volautomatisch auteursrecht. Wil er sprake zijn van auteursrecht dan moet het 'werk' in een oorspronkelijke vorm gegoten zijn en een persoonlijk stempel dragen. 'Oorspronkelijk' betekent dat het werk niet (gedeeltelijk) is overgenomen. Het werk mag best lijken op een ander werk, zolang er maar toeval in het spel is. Een persoonlijk stempel wil zeggen dat er creatieve keuzes gemaakt zijn en dat het uitgesloten is dat twee makers tot eenzelfde werk zouden kunnen komen.

Ter illustratie: Als je ruwe, onbewerkte data (juridisch: blote feiten) in een tabel zet, is auteursrecht niet van toepassing. Iedere andere onderzoeker had een soortgelijke tabel kunnen maken. Een selectie of ordening van blote feiten kan wel beschermd zijn volgens de databankenwet als het een selectie of ordening met een persoonlijk stempel betreft.

Op het moment dat auteursrecht wél van toepassing is, wie is dan de auteursrechthebbende? In principe is dat de bedenker van het werk. Maar er zijn uitzonderingen: 

  • als het werk als onderdeel van het dienstverband is gemaakt komt het auteursrecht aan de werkgever toe.
  • als een opdrachtgever van een onderzoek in het contract bedingt dat de auteursrechten en/of databankrechten aan hem worden overgedragen. Dat is bijvoorbeeld wat NWO in haar regeling subsidieverlening(3) gedaan heeft.
Databankenrecht

Databankenrecht

Op ruwe onderzoeksdata (blote feiten) zit in principe geen auteursrecht(4)(copyright). Feiten zijn vrij. Alleen de vorm waarin die feiten gegoten is, kan voor bescherming in aanmerking komen. En dat kan zich, ook bij wetenschappelijk onderzoek al heel snel voordoen, omdat deze 'blote feiten' haast altijd wel op een of andere manier geordend worden. Dit betekent dat, ook al zijn de blote feiten vrij, je nog te maken kunt krijgen met databankenrecht, ook al zijn de blote feiten vrij.

Databankenrecht heeft met creativiteit of oorspronkelijkheid van de inhoud van de databank niets van doen. Het gaat puur om de bescherming van diegenen die de investering in tijd en/of geld hebben gedaan om de gegevensverzameling aan te leggen en beschikbaar te stellen. Bij een dergelijke databank moet je toestemming vragen voor het opvragen en hergebruiken van een substantieel deel van de databank en/of voor het herhaaldelijk opvragen van een niet substantieel van de databank.

Zie ook de 'Verkorte juridische wegwijzer voor ruwe data' [pdf].(5)

Privékopie, citaatrecht en onpersoonlijke geschriftenbescherming

Privékopie, citaatrecht en onpersoonlijke geschriftenbescherming

Stel dat je naast de blote feiten ook een auteursrechtelijk beschermde vorm van de onderzoeksdata wilt gebruiken. Dan hoef je daarvoor alleen toestemming aan de maker te vragen als je deze openbaar wilt maken en/of wilt verveelvoudigen. Voor een privé kopie voor eigen gebruik of studie hoef je geen toestemming te vragen.

Je mag ook te allen tijde gebruik maken van citaatrecht, maar je mag niet meer citeren dan strikt noodzakelijk voor je doel en de naam van de maker en de bron van het citaat moet worden vermeld. 

Een specifiek Nederlands obstakel dat in de weg kán staan bij het delen van onderzoeksdata, is de zogeheten onpersoonlijke geschriftenbescherming. Op het moment dat de auteurswet en databankenwet niet van toepassing zijn, kun je toch nog te maken krijgen met deze regeling. Deze bescherming is puur gericht op het voorkomen van het kopiëren van verder onbeschermd materiaal. De Nederlandse regering heeft kort geleden aangekondigd deze regeling te willen gaan schrappen, wat alleen maar goed is voor het delen/hergebruiken van wetenschappelijke data.

Privacy en persoonsgegevens

Privacy en persoonsgegevens

Hoe om te gaan met het openbaar maken van onderzoeksdata die persoonsgegevens of persoonlijke gegevens bevatten?  Privacy kan een obstakel vormen in het vrij te beschikking stellen van onderzoeksdata. Dit is in Nederland geregeld in de Wet Bescherming Persoonsgegevens (Wbp). De Gedragscode voor gebruik van persoonsgegevens in wetenschappelijk onderzoek(7) vertaalt deze wet naar de praktijk van het onderzoek. 

Persoonsgegevens van proefpersonen/geïnterviewden/patiënten die in datasets voorkomen, mogen in principe enkel met uitdrukkelijke toestemming van de betreffende personen openbaar gemaakt worden. Binnen interviewprojecten moet bijvoorbeeld iedere geïnterviewde en interviewer toestemming geven voor openbaarmaking van het interview. En als er foto's zijn gemaakt, kunnen die slechts onder voorwaarden openbaar worden gemaakt (zie ook 'Foto's en het portretrecht'(8) op het blog van Ius mentis).  

Je kunt als onderzoeker of data-archief toestemming vragen aan de proefpersoon, maar de vraag is dan waar je precies toestemming voor vraagt (zie ook de paragraaf Licentieovereenkomsten). Enkel toestemming vragen voor opslag is niet voldoende. Je moet ook toestemming hebben voor verwerking met een bepaald doel. Het is dan ook zaak dat de doelomschrijving waarvoor je toestemming vraagt dusdanig breed is dat er ook mogelijk onverwacht toekomstig gebruik onder zou kunnen vallen. De geïnterviewde moet in ieder geval weten wat er gaat gebeuren met zijn of haar persoonsdata. Dit is 'informed consent'.

Soms kan er zonder toestemming van belanghebbenden toch besloten worden tot openbaarmaking. Het gaat hierbij om een afweging van belangen. Weegt het wetenschappelijk of maatschappelijk belang op tegen de eventuele schade voor individuen?

  Cases privacy en persoonsgegevens

   Bronnen

Klik om te openen/sluiten

Sources

  1. Jasny, B.R. (2013). Realities of data sharing using the genome wars as case study - an historical perspective and commentary. EJP Data Science. 2:1. Retrieved from http://www.epjdatascience.com/content/pdf/epjds13.pdf 
  2. VSNU. (2014). De Nederlandse Gedragscode Wetenschapsbeoefening. Principes van goed wetenschappelijk onderwijs en onderzoek. Retrieved from http://www.vsnu.nl/files/documenten/Domeinen/Onderzoek/Code_wetenschapsbeoefening_2004_%282014%29.pdf
  3. NWO. Regeling subsidieverlening. Retrieved from http://www.nwo.nl/documents/nwo/juridisch/regeling-subsidieverlening-nwo
  4. SURF (2009). De juridische status van ruwe data; een wegwijzer voor de onderzoekspraktijk. Retrieved from http://www.surf.nl/binaries/content/assets/surf/nl/kennisbank/2009/SURFdirect_De+juridische+status+van+ruwe+data_wegwijzer.pdf
  5. SURF. Verkorte wegwijzer om te bepalen welke toestemming nodig is om onderzoeksgegevens van anderen te kunnen hergebruiken. Retrieved from http://www.surf.nl/binaries/content/assets/surf/nl/kennisbank/2009/SURFdirect_De+juridische+status+van+ruwe+data_verkorte+wegwijzer_st.pdf
  6. CBP. Wet bescherming persoonsgegevens. Retrieved from http://wetten.overheid.nl/BWBR0011468/2015-01-01
  7. VSNU. Gedragscode voor gebruik van persoonsgegevens in wetenschappelijk onderzoek. Retrieved from http://www.vsnu.nl/code-pers-gegevens.html
  8. Engelfriet, A. (2013, January 27). Foto's en het portretrecht.  Retrieved from http://www.iusmentis.com/auteursrecht/nl/foto/portretrecht/
  9. DANS. Oral history website getuigenverhalen online. Retrieved from http://getuigenverhalen.nl/
  10. Tjalsma. H. Rapport m.b.t. de authenticiteit en juridische aspecten van de kerncollectie Getuigen Verhalen. Retrieved from http://dans.knaw.nl/nl/over/organisatie-beleid/juridische-informatie/DANSrapportjuridischeaspectengetuigenverhalen.pdf
  11. van Dongen, B.F. (2011). Real-life event logs - Hospital log. Eindhoven University of Technology. [dataset]. http://dx.doi.org/10.4121/uuid:d9769f3d-0ab0-4fb8-803b-0d1120ffcf54

Verder lezen


Like · Dislike 1 ·  
Not rated yet. Be the first who rates this item!

Maarten Goldberg - In de tekst staat: "als het werk als onderdeel van het dienstverband is gemaakt komt het auteursrecht aan de werkgever toe." Dit lijkt mij te kort door de bocht. In elk geval ligt bij de universiteiten het auteursrecht op een artikel nog steeds bij de onderzoeker, ook al is dat artikel 'in de baas zijn tijd' geschreven.

2 years 9 months ago · 
Not rated yet. Be the first who rates this item!
I like maybeLike · 

Merle Rodenburg - Ik sluit me aan bij Maarten, dat zou hier aan toegevoegd moeten worden. De academische publicatie is een belangrijke uitzondering, die voor veel deelnemers aan deze cursus van belang is. Jurisprudentie stelt vast dat bij wetenschappelijke publicaties het auteursrecht bij de auteur (in veel gevallen de onderzoeker) ligt, en niet bij de universiteit.

Op de TU/e hebben een copyright coach ontwikkeld en online staan, waarin we antwoord geven op dit soort vragen:
http://www.tue.nl/universiteit/bibliotheek/ondersteuning-onderwijs-onderzoek/wetenschappelijk-publiceren/copyright-coach/introductie-auteursrecht/

2 years 9 months ago · 
Not rated yet. Be the first who rates this item!
I like maybeLike · 

Hilde van Zeeland - Het rapport 'De juridische status van ruwe data' van SURF lijkt me erg informatief, ik zou hem graag eens helemaal lezen. Ik vraag me alleen af in hoeverre de inhoud nog up-to-date is, gezien het uit 2009 komt. Ik weet niet hoe snel de ontwikkelingen op dit gebied gaan, misschien valt het reuze mee. Hebben jullie hiervan een idee? Of misschien kent iemand een vergelijkbare bron die recenter is?

6 months 1 week ago · 
Not rated yet. Be the first who rates this item!
I like maybeLike · 

RDNL maakt gebruik van cookies. Meer informatie Sluiten